Veprimtari, gazetari dhe ish-redaktori i Zërit të Amerikës, Shaqir Salihu, ishte mysafir në emisionin “Fakte” me Adnan Merovcin, ku rrëfeu për jetën e tij të jashtëzakonshme, përndjekjen nga regjimi jugosllav, emigrimin në Shtetet e Bashkuara, angazhimin e diasporës shqiptare dhe kontributin shumëvjeçar në sensibilizimin e çështjes së Kosovës.
Në këtë intervistë të gjatë dhe të pasur me kujtime, Salihu foli edhe për punën e tij në Zërin e Amerikës, lidhjet me veprimtarët shqiptarë në SHBA, takimet me personalitete politike dhe rolin vendimtar që Shtetet e Bashkuara luajtën në çlirimin dhe pavarësimin e Kosovës.
Ndiqeni intervistën e plotë
Nga bankat e shkollës te përndjekja politike
Shaqir Salihu lindi në vitin 1942 në fshatin Banullë të Lipjanit. Në intervistë ai kujtoi vitet e shkollimit, kushtet e vështira në të cilat mësonin të rinjtë shqiptarë dhe ndikimin që patën te brezi i tij disa mësimdhënës me vetëdije të lartë kombëtare.
Ai tregoi se shumë nxënës shqiptarë të asaj kohe banonin në bodrume dhe ambiente pa ngrohje, ndërsa një pjesë e madhe e mësimit zhvillohej në gjuhën serbokroate. Megjithatë, arsimi shihej si rruga kryesore drejt përparimit individual dhe ngritjes kombëtare.
Pas përfundimit të shkollës së mesme, Salihu filloi punën si mësues në komunën e Lipjanit. Por karriera e tij në arsim do të ndërpritej shpejt.
Qëndrimet e tij kombëtare dhe përkushtimi ndaj edukimit të nxënësve shqiptarë tërhoqën vëmendjen e autoriteteve jugosllave. Ai u transferua nga një shkollë në tjetrën dhe më 16 shkurt 1966 u arrestua në oborrin e shkollës në Magurë.
Salihu u akuzua se përhapte lajme kundër rendit socialist dhe se mësimet e tij nuk ishin në përputhje me të ashtuquajturën frymë të “vëllazërim-bashkimit”. Ai u dënua me burg dhe iu hoq e drejta për të punuar në arsim.
Në intervistë u rikujtua edhe mënyra poshtëruese me të cilën autoritetet e shëtitën të prangosur nëpër rrugët e Lipjanit, në mënyrë që ta shihnin qytetarët dhe ish-nxënësit e tij.
Demonstratat e vitit 1968 dhe arratisja nga Jugosllavia
Përndjekja nuk përfundoi me arrestimin e parë.
Më 27 dhjetor 1968, Shaqir Salihu u arrestua përsëri, këtë herë për shkak të angazhimit të tij në mbështetje të demonstratave shqiptare. Ai kishte shpërndarë pamflete në Lipjan, duke u bërë thirrje qytetarëve që të merrnin pjesë në demonstratat e 27 nëntorit në Prishtinë.
Gjykata e Qarkut në Prishtinë e dënoi me dy vjet burgim.
Duke parë se fryma represive e periudhës së Aleksandër Rankoviqit vazhdonte të ishte e pranishme në Kosovë, Salihu vendosi të largohej nga Jugosllavia. Ai iku në Itali dhe kërkoi strehim politik në Ambasadën e Shteteve të Bashkuara në Romë.
Pas rreth nëntë muajsh pritjeje, kërkesa e tij u miratua. Më 17 qershor 1970, ai u nis drejt Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Mbërritja në Amerikë dhe fillimi i një jete të re
Salihu e përshkroi me emocion momentin kur aeroplani u ul në aeroportin Kennedy në Nju Jork. Për një të ri që kishte kaluar përndjekje, burgosje dhe arratisje, Amerika përfaqësonte një botë të re dhe një mundësi për të jetuar në liri.
Megjithatë, fillimi nuk ishte i lehtë.
Si shumë emigrantë të tjerë, ai u përball me vështirësitë e gjuhës, punësimit dhe përshtatjes me jetën amerikane. Fillimisht punoi në Nju Jork, ndërsa në vitin 1971 u zhvendos në Uashington.
Sipas rrëfimit të tij, ai ishte ndër shqiptarët e parë, në mos i pari me prejardhje nga Kosova, që u vendos përgjithmonë në Uashington.
Përpara se të bëhej gazetar, Salihu punoi në një fabrikë ku përpunohej qumështi. Paralelisht vazhdoi shkollimin dhe përmirësoi njohuritë e gjuhës angleze.
32 vjet në Zërin e Amerikës
Një nga kapitujt më të rëndësishëm të jetës së Shaqir Salihut ishte puna e tij në Shërbimin Shqip të Zërit të Amerikës.
Ai u punësua atje në vitin 1980, pasi kishte ndjekur kurse të gjuhës angleze dhe trajnime në gazetari. Në intervistë, Salihu kujtoi kolegët me të cilët punoi, përfshirë Tajar Zavalani, Xhevat Kallxhiun, Elez Biberajn dhe figura të tjera të njohura të gazetarisë shqiptare në Shtetet e Bashkuara.
Për Salihun, Zëri i Amerikës nuk ishte vetëm një vend pune. Ishte një institucion që u jepte shqiptarëve informacione të cilat nuk mund t’i merrnin nga mediat e kontrolluara në Shqipëri dhe Jugosllavi.
Ai kujtoi moton që udhëhiqte punën redaksionale:
“Lajmi mund të jetë i mirë, lajmi mund të jetë i keq, por ne do ta themi të vërtetën.”
Sipas tij, Zëri i Amerikës luajti rol të rëndësishëm në raportimin për demonstratat, burgosjen dhe vrasjen e shqiptarëve, diskriminimin në Kosovë dhe shpërbërjen graduale të Jugosllavisë.
Fillimisht, raportimi për Kosovën ishte një çështje e ndjeshme. Disa zyrtarë mendonin se trajtimi i saj mund të dëmtonte marrëdhëniet e Uashingtonit me Jugosllavinë. Por me kalimin e kohës, institucionet amerikane e kuptuan gjithnjë e më mirë realitetin e shqiptarëve dhe rrezikun që paraqiste politika e Beogradit.
Organizimi i demonstratave shqiptare në Uashington
Përveç punës si gazetar, Shaqir Salihu ishte aktiv në organizimin politik të komunitetit shqiptar në SHBA.
Për rreth tri dekada, ai siguronte lejet nga policia amerikane për organizimin e demonstratave në Uashington. Protestat zhvilloheshin para Kongresit, Shtëpisë së Bardhë dhe Ambasadës së Jugosllavisë.
Salihu duhej të informonte autoritetet për numrin e pjesëmarrësve, itinerarin e demonstratës dhe masat që do të merreshin për ruajtjen e rendit.
Ai e shihte këtë punë si pjesë të një përpjekjeje shumë më të madhe. Qëllimi ishte bindja e administratës amerikane dhe e Kongresit se shqiptarët në Jugosllavi po përballeshin me diskriminim, dhunë dhe shkelje sistematike të të drejtave të tyre.
Në intervistë, Salihu përmendi edhe punën e veprimtarëve si Ekrem Bardha dhe ish-kongresistit Joseph DioGuardi, të cilët ndihmuan në hapjen e dyerve të Kongresit për çështjen shqiptare.
Ardhja e Ibrahim Rugovës dhe ndërkombëtarizimi i çështjes së Kosovës
Një vend të veçantë në rrëfimin e tij zuri Ibrahim Rugova.
Salihu kujtoi vizitat e para të Rugovës në Shtetet e Bashkuara, në fund të viteve 1980 dhe fillim të viteve 1990. Ai e përshkroi paraqitjen e Rugovës si një moment të rëndësishëm për sensibilizimin e opinionit dhe institucioneve amerikane.
Sipas Salihut, Rugova la përshtypje me qetësinë, guximin dhe mesazhin e tij demokratik. Ai fliste pak, por fjalët e tij kishin peshë dhe domethënie.
Në atë periudhë, Lidhja Demokratike e Kosovës nuk perceptohej vetëm si një parti politike, por si një lëvizje gjithëpërfshirëse rreth së cilës u bashkua pjesa më e madhe e popullit shqiptar të Kosovës.
Në Uashington udhëtuan gjithashtu shumë politikanë, intelektualë dhe përfaqësues të Kosovës, të cilët ndihmuan në krijimin e një imazhi të qartë se shqiptarët kërkonin pluralizëm, demokraci dhe të drejtën për të vendosur për të ardhmen e tyre.
Kravata e Mit’hat Frashërit
Një nga pjesët më të veçanta të intervistës ishte historia e kravatës që Shaqir Salihu kishte vendosur atë ditë.
Sipas tij, kravata kishte qenë pronë e Mit’hat Frashërit, një prej figurave të rëndësishme të nacionalizmit shqiptar dhe djalit të Abdyl Frashërit.
Pas vdekjes së Mit’hat Frashërit në vitin 1949, kravata kishte kaluar te Tajar Zavalani, ndërsa më vonë ishte ruajtur nga Tajar Zavalani apo një prej bashkëpunëtorëve të tij të afërt në komunitetin shqiptar.
Në vitin 1983, pas vdekjes së kolegut dhe mikut të tij, familja ia dorëzoi kravatën Shaqir Salihut, duke i thënë se ajo i ishte lënë për shkak të historisë dhe përkushtimit të tij ndaj çështjes shqiptare.
Salihu tha se e vendos kravatën vetëm në raste të veçanta, siç janë Dita e Flamurit, përvjetori i pavarësisë së Shqipërisë dhe pavarësia e Kosovës.
24 marsi 1999, një nga ditët më emocionuese të jetës
Kur u pyet për momentin më të lumtur të karrierës së tij, Salihu përmendi 24 marsin 1999, ditën kur NATO filloi bombardimet kundër forcave jugosllave.
Ai e përshkroi atmosferën në redaksinë e Zërit të Amerikës, ku gazetarët prisnin vendimin e presidentit Bill Clinton.
Pas deklaratës së presidentit amerikan, redaksia duhej të përgatiste me shpejtësi emisionin në gjuhën shqipe. Salihu kujtoi se Elez Biberaj i kishte thënë se ai duhej të ishte zëri kryesor i transmetimit, sepse Kosova ishte vendi dhe çështja e tij.
Për Salihun, ndërhyrja e NATO-s ishte një nga momentet më emocionuese të jetës, pas lindjes së djalit të tij të parë.
Ai e konsideronte ndërhyrjen si një veprim humanitar për të ndaluar vrasjet, dëbimet dhe spastrimin etnik të shqiptarëve të Kosovës.
Roli i Amerikës në historinë shqiptare
Gjatë gjithë intervistës, Shaqir Salihu theksoi vazhdimisht rëndësinë e Shteteve të Bashkuara për shqiptarët.
Ai foli për presidentin Woodrow Wilson dhe kundërshtimin e tij ndaj planeve për copëtimin e Shqipërisë pas Luftës së Parë Botërore. Përmendi gjithashtu rolin e diasporës shqiptare, Fan Nolit, Faik Konicës dhe organizatës “Vatra”.
Sipas Salihut, dallimi kryesor mes diasporës shqiptare në Amerikë dhe asaj në Evropë ishte liria më e madhe e veprimit politik në Shtetet e Bashkuara.
Shqiptarët në Amerikë mund të organizonin protesta, të takonin kongresistë dhe senatorë, të paraqisnin rezoluta dhe të kërkonin mbështetje pa u përballur me kufizimet që ekzistonin në vende të tjera.
Ai theksoi se pjesa më e madhe e aktivistëve shqiptaro-amerikanë punuan pa kërkuar poste, favore apo shpërblime. Sipas tij, puna e tyre u bë për Kosovën, lirinë dhe të drejtat e popullit shqiptar.
Paralajmërimi për marrëdhëniet e Kosovës me SHBA-në
Në pjesën përfundimtare të intervistës, Salihu foli edhe për situatën aktuale politike në Kosovë dhe marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara.
Mesazhi i tij ishte i drejtpërdrejtë: Kosova nuk ka luksin të rrezikojë raportet me aleatin e saj më të rëndësishëm.
Ai pranoi se institucionet e Kosovës duhet të mbrojnë sovranitetin dhe interesat kombëtare, por paralajmëroi se mosmarrëveshjet e vazhdueshme, përçarjet e brendshme dhe mungesa e institucioneve funksionale mund ta dëmtojnë vendin.
Sipas tij, heshtja e Uashingtonit duhet të merret seriozisht.
“Heshtja e mikut nuk është gjithmonë e këndshme”, tha Salihu, duke bërë thirrje për bashkëpunim politik, konsolidim institucional dhe ruajtje të partneritetit me SHBA-në.
Ai paralajmëroi se përçarjet e brendshme shqiptare u kanë kushtuar shumë shqiptarëve gjatë historisë dhe se një situatë e tillë u shërben kundërshtarëve të Kosovës.
Një jetë e ruajtur në libra dhe dokumente
Pas pensionimit nga Zëri i Amerikës në vitin 2012, Shaqir Salihu vazhdoi të shkruante dhe të dokumentonte kujtimet e tij.
Në librin “Rrëfime lirie”, ai ka përmbledhur udhëtimin nga fëmijëria dhe puna si mësues, te burgosjet, arratisja, emigrimi dhe karriera në Zërin e Amerikës.
Ai ka punuar gjithashtu në libra dhe dokumente për presidentin Ibrahim Rugova, Konferencën e Rambujesë, bombardimet e NATO-s dhe periudhën kur Rugova mbahej i izoluar në Prishtinë.
Një nga projektet më të mëdha të Salihut ishte dokumentimi i konferencave për shtyp dhe komunikimit publik të Ibrahim Rugovës nga viti 1990 deri më 1999. Materialet filmike u transkriptuan, u përkthyen dhe u digjitalizuan gjatë një pune që zgjati rreth 11 vjet.
Këto botime përbëjnë një burim të rëndësishëm për studiuesit dhe brezat e rinj që duan të kuptojnë historinë e Kosovës dhe veprimtarinë politike të shqiptarëve gjatë viteve 1990.
Kosova si mall, dhimbje dhe amanet
Intervista përfundoi me një pjesë nga libri “Rrëfime lirie”, ku Shaqir Salihu përshkruan marrëdhënien e tij të pandërprerë me Kosovën.
Edhe pse jetoi vetëm 27 vjet në vendlindje, ai thotë se Kosovën e mori me vete si mall, si dhimbje, si amanet dhe si dëshirë për ta ndihmuar.
Ky mesazh përmbledh një jetë të tërë të kaluar mes Kosovës dhe Amerikës, mes gazetarisë dhe veprimtarisë, mes kujtimeve të burgut dhe gëzimit të çlirimit.
Rrëfimi i Shaqir Salihut është një dëshmi personale, por njëkohësisht edhe një pjesë e historisë së shqiptarëve të Kosovës gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX. Është historia e një mësuesi të përndjekur, një refugjati politik, një gazetari dhe një veprimtari që, edhe larg atdheut, nuk e ndau kurrë jetën e tij nga fati i Kosovës.